49 gostiju, 0 korisnika

Poslednje poruke

Autor Tema: Spomenici kulture  (Pročitano 4575 puta)

Van mreže WingsOfDesire

  • Ne silazi sa Foruma
  • *****
  • Poruke: 4099
Spomenici kulture
« poslato: Septembar 29, 2008, 09:26:12 »
Karakteristike spomeničkog nasleđa Svrljiga
        Spomeničko nasleđe svrljiškog kraja karakteriše se relativnim bogatstvom i raznovrsnošću kulturnoistorijskih spomenika. Karakteriše se, takođe, nedovoljnom istraženošću i neproučenošću. U periodu posle drugog svetskog rata otpočela su sistematska istraživanja terena Svrljiga. Najpre je Arheološki institut iz Beograda u leto 1953. godine, obilazeći delove jugoistočne Srbije, prikupio terensku građu o arheološkim lokalitetima, crkvištima i sakralnim objektima i sa tla Svrljiga. Posle 1960. godine rekognoscirao je ovu teritoriju niški Narodni muzej. Prikupljeni su brojni indikatori o lokalitetima i spomenicima sa većeg dela svrljiške opštine.
        Najnovija sistematska rekognosciranja oblasti Svrljiga obavio je Zavod za zaštitu spomenika kulture iz Niša, juna 1982. i maja 1984. godine. Tom prilikom evidentirane su 43 crkve, crkvišta, lokaliteta, gradova i gradišta, zavetna mesta, stare česme i vodenice. Sva kulturna dobra sa odgovarajućim spomeničkim svojstvima.
        Dobar broj kulturnih dobara je uništen, ili pak, toliko oštećen da počinje gubiti svoja spomenička svojstva. To se naročito odnosi na praistorijsko i antičko nasleđe, o kome postoje pouzdani podaci da su na ovom terenu imali svoja naselja, čiji su tragovi sada sasvim nestali, tako da nije moguća ni njihova tačna ubikacija.
        Arheološki dokumenti ukazuju na postojanje dva praistorijska lokaliteta: Banjica kod sela Niševca i Pesak kod sela Varoši. Na prvom su pronađena dva bušena kamena čekića, a na drugom jedna krstata bakarna sekira. Oba lokaliteta se datuju na prelazu iz neolita u rano metalno doba. Nije bilo moguće ubicitati na terenu navedene lokalitete. Meštani Niševca deo prostora u centru sela, kod zadruž-nog doma i novopodignute Spomen-česme palim u NOR, nazivaju „mogila", što bi po nazivu odgovaralo praistorijskoj humki, grobnici? Identifikuju ga sa „starim grobljem" ili „starom crkvom sa zidurinama". Mesto je sasvim zaravnjeno i nema ostataka koji bi ukazivali na bilo kakav lokalitet.
        Antičke ostatke na širokom prostoru kod sela Niševca evidentirali su raniji istraživači, pre svih Feliks Kanic. On te ostatke identifikuje sa rimskom stanicom Timakum maius, koja je ubeležena na antičkoj karti Tbula Peutingeriana iz III-IV veka. Jedan krak puta sa te karte vodio je od Niša ka Ratiariu, današnjem Arčeru na Dunavu kod Vidina. Prva ubeležena stanica od Niša ka Arčeru je Timacum maius, čije rastojanje na pomenutoj karti odgovara mestu današnjeg sela Niševca. Danas tih ostataka nema vidljivih. Kanic pominje i antičko nalazište kod sela Plužine, gde je nađen miljokaz Trebonijana Gaja. U niškom Narodnom muzeju postoje podaci o anti-čkim lokalitetima: Pazarište kod sela Varoši, gde je nađen antički bronzani prsten, i Niševac i Plužina sa opekama većeg formata. Danas više nije moguće konstatovati mesta pomenutih lokaliteta.
        I srednjevekovni lokaliteti sačuvani su uglavnom u ostacima. Stoga ih je teško datovati. Istorijski izvori beleže samo Svrljig grad u doba Stevana Nemanje krajem XII veka.


Broj i vrsta lokaliteta i objekata iz ranijeg perioda
        a. Džrkve i manastiri, ukupno 10, a nalaze se u sledećim naseljima:
Svrljig, Grbavče, Gulijan, Drajinac, Izvor, Lalinac, Manoj-lica, Niševac, Pirkovac i Crnoljevica.
        b. Ostaci crkava, crkvišta i manastirišta, ukupno 8, a nalaze se u sledećim naseljima:
Beloinje, Burdimo, Drajinac, Lukovo, Okolište, Periš, Ri-bare-Đurinac, Tijovac.
        c. Lokaliteti, ukupno 4, a nalaze se u sledećim naseljima: Grbavče, Palilula, Prekonoga i Crnoljevica.
        d. Gradovi i gradišta, ukupno 3, a nalaze se u: Grbavču, Gulijanu, Niševcu.
        e. Zavetna mesta - kameni zapisi, ukupno 14, a nalaze se u selima:
Beloinje, Varoš (ima ih 3), Davidovac, Drajinac, Kopajkošara, Labukovo, Lalinac, Manojlica, Mečji Do, Palilula, Pogapica i Prekonoga.
        f. Stare česme, ukugšo 2, a nalaze se u: Gulijanu i Lalincu. g. Stare vodenice, ukupno 2, a nalaze se u: Svrljigu i Niševcu.

 
SVRLJIG
Crkva u gradu
        Jedini sakralni objekat u naselju je novija crkva sv. car Konstantin i carica Jelena. Smeštena je u središnjem delu grada u ulici Milenka Hadžića.
        Građena je u obnovljenom srpsko-vizantijskom stilu 1928. godine, u duhu tradicija srpske srednjovekovne arhitekture. Crkva je trikonhosne osnove, sa đakonikonom i proskomidijom. Nad pripratom se diže zvonik kvadratne osnove sa kalotom na tamburu. Poseduje bifore sa kamenima kapitelima i stucima. Iznad naosa uzdiže se, na kvadratnom tamburu, potkupolje rešeno pandantifima. Prekrivena je limom. Konhe, građene sa spoljne strane, ojačane su polukružnim pilastrima sa kamenim kapitelima koji formiraju slepe arkade. Tako da je konha unutra polukružna a spolja petostrana. To se odnosi i na apsidu. Crkva je građena od opeke, sa dekorativnom kamenom plastikom. Od kamena su stubci i kapiteli, a na polukružnim pilastrima samo su kapiteli od kamena.
        Živopisana je 1933. godine i poklon je pojedinih trgovaca i zanatlija. Iste godine postavljen je i ikonostas, kao poklon Dragog Jovanovića iz Niša. Nema zapisa o tvorcu ikona na ikonostasu.

 
SVRLJIG
Grnčarska vodenica
        U Pastirskoj ulici, nekada na periferiji, a sada u centralnom delu grada, smeštena je stara vodenica, poznata pod nazivom - Grnčarska vodenica. Naziv potiče od prvobitnog vlasnika - grnčara.
        Prizemni je objekat većeg gabarita. Građena je u donjim zonama od kamena, a u gornjim od brvana oblepljenim blatom. Poseduje četiri kamena za mlevenje, smeštena u centralnom delu, a levo i desno od centralne prostorije su dva sobička za noćenje. Sadašnji vlasnici vodenice: Milić Miroslav, Milovanović Živojin i Jović Branislav i Jović Ranko - podelili su je zidom od opeka na dva jednaka dela. Vodu je dobijala iz Timoka kanalom, koja je kroz 4 velike cevi usmerena na kamenove.
        Na osnovu sačuvane dokumentacije kod jednog od sadašnjih vlasnika vodenice, Milić Miroslava, može se pretpostaviti da je izgrađena od Turaka pre 1833. godine. Sačuvan je i plan, crtež pod nazivom: „Vodenica Svetozara Ilića na Timoku na mestu Derven (raniji naziv Svrljiga) kod Prekonoge". Naznačena je vodenica i kanal sa vodom iz Timoka, uz jedinu napomenu: „vodenica od slabog materijala sa četiri vitla". Plan je „snimio, učinio uviđaj i obeležio stalnu meru šef građ. odeljka viši inžinjer Josip Rimer 5. januara 1906. god. u Nišu". Sadašnji vlasnik tvrdi da je prvobitni vlasnik Svetozar Ilić, vodenicu kupio od Turčina posle 1833. g. kada su ovi krajevi oslobođeni od Turaka i pripali Srbiji. U tom slučaju objekat je nas-tao na početku XIX veka i predstavlja najstariju očuvanu vodenicu svrljiškog kraja.
        Stavljena je 1986. godine pod zaštitu zakona.
Napomena: Grnčarska vodenica ne postoji danas, tačnije - srušena je.

Borislav Andrejević
« Poslednja izmena: Oktobar 31, 2008, 12:19:20 by Vasa »